Wojownicy warescy (jaćwiescy) okolo X wieku. Grafika cyfrowa na podstawie dostępnej literatury.
Dzięki prezentacji dwóch nowych badań w 2025 roku, nasza wiedza na temat Jaćwingów została zaktualizowana, wprowadzając radykalnie nowe perspektywy na ich genezę, fortyfikacje i wczesnośredniowieczną elitę.
NotebookLM
Poniżej prezentujemy najważniejsze, przełomowe wnioski z najnowszych badań.
Engel M., Jaćwingowie. Historia i kultura wojowniczego narodu.
https://youtu.be/0mifKhnsV4c?si=3g4ZKTLCLP-MzsLT
Tajemnica pochodzenia i „200-letnia dziura”
Najnowsze hipotezy kwestionują dotychczasowe założenie o ciągłości kulturowej i osadniczej Jaćwingów. Autorzy badań wskazują, że na Suwalszczyźnie i Mazurach Garbatych istniała ponad 200-letnia przerwa kulturowa. Okres ten trwał od połowy VI do początku X wieku, a brakuje z niego uchwytnych śladów osadniczych i obrządku pogrzebowego.
Wcześniejsza kultura sudowska (nawiązująca do antycznych Sudinoi) chowała zmarłych w kurhanach, ale zwyczaj ten zanikł najpóźniej w połowie VI wieku. Późniejsze osadnictwo jaćwieskie, pojawiające się po tej luce, było już zupełnie nową jakością, stawiającą na budowę grodów. Co ciekawe, gdy obrządek pogrzebowy znów stał się uchwytny (od X wieku), był to ciałopalny pochówek jamowy w płaskich grobach, całkowicie różny od wcześniejszego obrzędu kurhanowego.
Hipoteza o Waregach
Jedna z najbardziej intrygujących nowości dotyczy pochodzenia wczesnej elity. Źródła sugerują, że najwcześniejsze wzmianki ruskie (z 945 r.) o pewnym Jatviagu (Jatviag lub Jatvigr) mogły dotyczyć w rzeczywistości Skandynawa, czyli Warega (Wikinga) imieniem Jatviag, który służył w drużynie Rurykowiczów. Późniejsze wzmianki o „Jatwiagach” mogły początkowo odnosić się do jego ludzi lub potomków – grupy wojowników wareskich lub ruskich działających w rejonie Niemna. Nazwa „Jaćwież” zyskała znaczenie geograficzne, odnoszące się do plemion bałtyjskich, dopiero później, w XI/XII wieku.
Kibin A. C., Yatvyagi v KH-XI vv.: "Baltskoye plemya" Ili "Beregovoye bratstvo"? Studia Slavica et Balcanica Petropolitana. Nr. 2(4). 2008. s. 117-132.
https://slavica-petropolitana.spbu.ru/files/2008-2/11-Kibin.pdf
Ta teoria znajduje potwierdzenie w archeologii. Najwcześniejsze ośrodki grodowe (przełom IX/X w.), takie jak Szurpiły, były militarnymi twierdzami. Naukowcy zwracają uwagę, że brakuje tam przedmiotów związanych z kobietami i rodzinami. Sugeruje to, że była to wstępna faza kolonizacyjna prowadzona przez uzbrojone grupy (potencjalnie wareskie), co potwierdzają znaleziska np. ostrogi mające analogie w Birce (na wyspie Björkö, położonej na jeziorze Mälaren w Szwecji).
.
Sobczak C., Rozwój jaćwieskiej architektury obronnej na przestrzeni IX-XIII w.
https://youtu.be/r2K6tZgN4cc?si=WL2c4or3LLsJe6U1
Przełom w technologii obronnej Jaćwingów.
Dzięki innowacyjnym metodom badawczym, zwłaszcza wykorzystaniu Lotniczego Skaningu Laserowego (LIDAR) w latach 2012–2017, znacząco zmieniło się postrzeganie fortyfikacji jaćwieskich.
Wykorzystanie LIDAR-u spowodowało ponad dwukrotny wzrost liczby znanych obiektów, z około 60 do ponad 120 zidentyfikowanych grodzisk.
Analiza wykazała, że obronność Jaćwingów ewoluowała:
- Faza Najwcześniejsza (IX/X w.): Obiekty były małe (do 1 ha) i służyły jako schrony (refugia), z prostymi wałami ziemno-drewnianymi.
- Faza Środkowa (X/XI w.): Pojawiają się wały o konstrukcji przekładkowej (moduły z belek ułożone w jodełkę lub trapezowato), stabilizowane piaskiem i żwirem.
- Faza Apogeum (XI–XIII w.): Powstały wielkie ośrodki protomiejskie (np. Szurpiły, przekraczające 100 ha) z potężnymi fortyfikacjami. Wały budowano w zaawansowanej konstrukcji skrzyniowej, często licowanej kamieniami, które były wielokrotnie poszerzane i podwyższane.
Jaćwingowie byli wyrafinowanymi inżynierami:
- Wykorzystywali tereny podmokłe i rzeki, piętrząc wodę i wykorzystując bagna dla poprawy obronności.
- Odkryto relikty mostów i przyczółków (np. w Dybowie) łączących grody z osadami podgrodowymi.
- Na terenie grodzisk ujawniono brukowe dziedzińce (np. w Jeglińcu), drogi wykładane drewnem lub kamieniami, a także fundamenty wież obronnych oraz złożone systemy bramne przypominające barbakany.
- Na przykład w Szurpiłach, największym i najlepiej zbadanym ośrodku, osada podgrodowa (Targowisko) wykazywała regularny układ zabudowy, co stanowi nowość w badaniach nad Jaćwingami.
Krzyżyki z Kijowa.
Badania nad Jaćwingami z okresu apogeum (XI–XIII wiek) wykazały silne powiązania kulturowe i gospodarcze z Litwą i Sambią. Jednakże, zaskakującym odkryciem są chrześcijańskie dewocjonalia, znajdowane w depozytach kultowych i na cmentarzyskach. Co kluczowe, przedmioty te, takie jak krzyżyki z żółtą emalią czy wizerunki św. Jerzego i św. Mikołaja, są wyłącznie pochodzenia ruskiego/kijowskiego.
To potwierdza dawny opis z „Descriptiones Terrarum”, że Jaćwingowie tolerowali chrześcijaństwo. Prawdopodobnie poznawali tę religię dzięki mamkom (opiekunkom) porywanym z krajów chrześcijańskich, co wskazuje na występowanie u nich synkretyzmu religijnego.
Shiroukhov R., Baranov V., Ivakin V., Kozak O., Borysov A., von Carnap-Bornheim C., Baltic Migrants in the Middle Dnipro Region: A Comparative Study of the Late Viking Age Archaeological Complex of Ostriv, Ukraine. Pages 221-265. Published online: 16 Dec 2022.
https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00766097.2022.2118419#d1e228
Co więcej, odkrycie cmentarzyska koło Kijowa (Ostriv) z pochówkami szkieletowymi i wyraźnymi jaćwieskimi zabytkami (np. naszyjnikami typu totenkrone) dowodzi, że jaćwiescy wojownicy prowadzili ekspansję (lub zostali przesiedleni) daleko poza swoje macierzyste tereny, prawdopodobnie po najazdach Jarosława Mądrego (pod koniec X i w XI wieku). Źródła archeologiczne potwierdzają intensywne działania militarne na terenach jaćwieskich, które można łączyć z tymi najazdami.
Jaćwingowie. Czas konnych wojowników - Marcin Engel | KONTEKST 80
https://youtu.be/PxXNMwH-uhI?si=ACMJLHblkUYs8HzM
